مىآورم ( أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ ) ( نمل / 40 ) . مثلا هرگاه دو نفر تيرانداز را ( تيراندازى با دست ) در نظر آوريم هرگاه يكى از آن‌دو ( البته در صورت يكسان بودن زمان و ابزار تيراندازى و مانند آن ) تعداد بيشترى تير بياندازد - گفته مىشود : فاعل از نظر تعداد فعل برتر است . و هرگاه تيرى كه يكى از آن‌دو پرتاب كرده است در زمان بيشترى حركت خود را ادامه دهد ، گفته مىشود : فاعل از نظر ادامه و بقاء فعل ، برتر است و هرگاه تير يكى در زمان كوتاهترى مسافت موردنظر را طى كند ، گفته مىشود فاعل از نظر سرعت فعل برترى دارد « 1 » . اكنون كه مقصود از تناهى فعل از نظر عدّه و مدّت و شدّت روشن شد ، ببينيم دليل بر اين‌كه فعل فاعلهاى جسمانى از جهات ياد شده متناهى است چيست ؟ در متن دو دليل بر اين مطلب ذكر شده است : 1 - بنابر اصل حركت جوهرى ، طبيعت و قواى جسم پيوسته در حال تغير و دگرگونى است و هرجزئى از آن محفوف به دو نيستى و عدم است زيرا جز قبل منتفى گرديده و جزء بعد هنوز تحقق نيافته است . و به عبارت ديگر واقعيت جسم و قواى طبيعى آن ، به صورت تدريج تحقق پيدا مىكند ، بنابراين اثرى كه از آن پديد مىآيد قهرا محدود به زمان معينى است ، پس غيرمتناهى از نظر « شدت » نخواهد بود ، زيرا غيرمتناهى از نظر شدت وقتى است كه وقوع فعل نياز به زمان نداشته باشد و اين در صورتى است كه فاعل مجرد از ماده باشد . ( تناهى از نظر شدت ) . و از طرفى اجزاء موجود جسمانى ثبات و بقاء ندارند ، پس قهرا افعال و آثار مترتب بر آن نمىتواند در زمانهاى متوالى و تا بىنهايت باقى باشد و درنتيجه فعل و اثر او محدود به زمان خاصى است . ( تناهى به لحاظ مدّت ) . اما تناهى فعل و اثر فاعل جسمانى از نظر تعداد ، از برهان فوق استفاده

--> ( 1 ) به كشف المراد ، مقصد اوّل ، فصل سوّم ، مسأله ( 12 ) ، و توضيح المراد ، ص 197 رجوع شود .